Yenikapı Batıkları Kazı ve Koruma Projesi

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ YENİKAPI BATIKLARI PROJESİ
İstanbul’un Yenikapı semtinde 2004 yılından itibaren İstanbul Arkeoloji Müzeleri tarafından sürdürülen arkeoloji kazıları, Bizans döneminin en büyük limanlarından biri olan Theodosius Limanı’nı gün ışığına çıkardı (Res. 1) .
 
 
 
Res. 1-2
 
 
Asya ve Avrupa’yı tarihte ilk kez İstanbul Boğazı’nın altından geçecek bir demiryolu hattı ile birleştirecek olan Marmaray Demiryolu projesi ile şehir içi ulaşımı sağlayacak olan Metro hatlarının Yenikapı bölgesindeki en büyük aktarma istasyonu projesi, son yılların Akdeniz’deki en büyük liman arkeolojisi kazısına dönüştü.
Toplam 58.000 metrekarelik alan üzerinde sürdürülen kazılar, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinden, Marmara Denizinin göl konumunda olduğu Neolitik Çağa kadar değişik stratigrafik tabakalarının bulunduğu, yaklaşık 12 metre kalınlığındaki dolgu içinde gerçekleştirildi (Res. 2). Derin doldu içinde sürdürülen kazılar sırasında sayıları yüz binlerle ifade edilen organik-inorganik eserlere ve mimari kalıntılara ulaşıldı. Buluntu topluluğu arasında yer alan ve 5 ile 10. yüzyıllar arasındaki zaman dilimine tarihlenen 36 adet batık gemi kalıntısı ise Erken ve Orta Bizans Dönemi’ne tarihlenen en büyük toplu gemi buluntusu olmasının yanı sıra, oldukça iyi korunmuş halde günümüze ulaşmaları nedeniyle de önem taşımaktadır. Bizans Dönemi’ne ait Galea’ların buluntu topluluğu içinde yer alması ise donanmada kullanılmış kürekli kadırgalara ait ilk arkeolojik örneklerin ele geçmiş olmasından dolayı ayrıca değer taşımaktadır. 
İstanbul Arkeoloji Müzeleri, batıklar üzerindeki bilimsel çalışmaların sürdürülmesi konusunda, İstanbul Üniversitesi (toplam 27 batık) ve Sualtı Arkeoloji Enstitüsü (INA, toplam 8 batık)  ile ortak bir proje yürütmüştür. İstanbul Üniversitesi adına proje direktörlüğünü üstlenen Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma Anabilim Dalı başkanı Doç. Dr. Ufuk Kocabaş ile İÜ akademisyenleri, tam zamanlı uzmanlar ve İÜ lisans-lisansüstü eğitimi gören öğrencilerden oluşan ekip, 2005 yılından beri batık gemilerin dokümantasyonu, yerinden kaldırılması ve konservasyonu üzerinde çalışmalarını sürdürmektedir (Res. 3). İstanbul Üniversitesi ekibi yedi yıllık bir arazi çalışmasının ardından üstlendiği batıkların tamamını belgeleyerek araziden kaldırılmıştır. Bizans dönemi gemi tipolojisi, gemi yapım teknolojileri ve bu teknolojinin evrimine ilişkin eşsiz bilgiler sunan batıklar bu alanda çalışan bilim adamları için son zamanların kuşkusuz en önemli projesi olarak kabul edilmektedir.
   Res. 3
Batıklarda Kazı Çalışmaları
2004 yılı sonlarında başlayan Yenikapı Kurtarma Kazılarında ilk batığın 2005 yılında bulunmasının ardından 2013 yılına kadar geçen süre içinde toplam 36 adet batığa ulaşılmıştır. İstanbul Üniversitesi ekibinin alandaki batık kazı ve kaldırma çalışmaları 2006-2012 yılları arasında devam etmiştir. Bu süre zarfında projesi üstlenilen toplam 27 batık, her türlü belgeleme çalışması gerçekleştirilerek, özel yöntemlerle araziden kaldırılmıştır. Batıklar üzerindeki bilimsel çalışmalar İÜ Yenikapı Batıkları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde devam etmektedir (Res. 4).  
 
 
 
 Res. 4-5
 
  
Belgeleme
İstanbul Arkeoloji Müzeleri tarafından kazısı yapılarak tarafımıza teslim edilen batıklar bir çadır sistemi ile koruma altına alınarak gemilerin ıslak kalmasını sağlayacak sprey sulama sistemi ile donatılmıştır. Çalışma için uygun koşulların oluşturulmasıyla birlikte batıkların detaylı temizlik ve belgeleme aşamalarına geçilmiştir. Tüm bu aşamalarda bozulma durumları yüksek olan gemi ahşaplarına fiziksel temastan kaçınılmış, bu amaçla batık üzerine köprü ve iskele sistemleri kurularak çalışmalar sürdürülmüştür. Etiketleme batıkların omurgalarından başlayan, dizilim sekansına göre gerçekleştirilmiştir (Res. 5). In situ çizimler jeodezik cihazların yardımıyla (Total Station) geliştirdiğimiz bir sistematik dâhilinde 3 boyutlu olarak gerçekleştirilmiştir (Res. 6). Bu yönteme ek olarak gemilerin gövde kısımlarını oluşturan kaplamalar, şeffaf asetat üzerine 1:1 ölçeğinde çizilerek detaylı olarak belgelenmiştir. Batıklarla ilgili çalışmaların her aşaması dijital fotoğraf ve foto-mozaik çalışmaları ile belgelenmiştir.  Arazide kaldırma işlemine geçilmeden önce tüm görsel notlar ekip üyesi ve İÜ öğretim üyesi Işıl Özsait-Kocabaş tarafından geliştirilen standart formlara kaydedilerek katalog haline getirilmiştir (Res. 7).    
 
 
 
 Res. 6-7
 
 
Batık Elemanlarının Yerinden Kaldırılması
Arazide belgeleme işlemlerinin tamamlanmasının ardından, gemileri oluşturan ahşap elemanların araziden kaldırılması prosedürü uygulanmıştır. Birleştirme detayı gözükmeyen parçaların ayrılması ile gemilerin yapım tekniklerinin ve konstrüksiyon detaylarının belirlenmesi, ayrıca konservasyon sırasında parçaların tümüne sağlamlaştırma ve koruma maddelerinin emdirebilmesi amacıyla batık elemanlarının demonte edilmesine karar verilmiştir. Çalışmalarımızda genelde ilk olarak iç kaplamaları, ardından gemilerin iskeletini oluşturan ve “eğri” olarak isimlendirilen gemi elemanları demonte edilmiştir. Bunun için demontaj aşamasının başlangıcında ayrılacak parçanın fiziksel birlikteliğini sağlayan bağlantı elemanlarının hassas yöntemlerle sökülmesi gerçekleştirilmiştir. Kaplama tahtaları ise geminin dış tarafından, daha önce hazırlanan ”L” profilli ahşap taşıyıcılar, negatif ahşap kalıplar, ahşap aşırı kırılgan durumda ise epoksi kalıp yöntemleriyle kaldırılmıştır (Res. 8). Ekibimiz tarafından geliştirilen söz konusu yöntemler batığın arazideki konumu ve korunma durumu dikkate alınarak tercihen kullanılmaktadır (Res. 9). Kullanılan yöntemlerin ortak amacı ahşap elemanların orijinal açılarının mümkün olduğu kadar korunmasıdır. Uzun sürecek konservasyon prosedüründe ahşap elemanların şekilsel deformasyonunun da önüne geçen taşıyıcı konstrüksiyonlar ayrıca değişik amaçlarla ahşapların nakliyesinde de çok faydalı olmuştur. Demonte edilen ve ölçülerine göre imal edilen kasalar içine yerleştirilen desteklenmiş gemi elemanları, Yenikapı kazı alanı yakınında, toplam 3 bin metrekarelik alanda kurulan İstanbul Üniversitesi Yenikapı Batıkları Araştırma Merkezi’nde inşa edilmiş tanklarda koruma altına alınmıştır.
                              Res. 8
              Res. 9
Kazı Sonrası Belgeleme Çalışmaları
İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Yenikapı’da tahsis ettiği 2000 m2 alanda, çizim ve değerlendirme çalışmalarının sürdürüleceği 300 m2 büyüklükte bir merkezin inşası gerçekleştirilmiştir. Merkez, ahşap elemanların yıkanması, temizliği ile geçici depolama için bir su havuzunun bulunduğu ıslak alan ve el çizimi, görsel değerlendirmeler, bilgisayar destekli çizim, bilgisayar ortamında bilgi depolama vb. çalışmaların yapılacağı kuru alan olarak iki ana bölüme ayrılmıştır. İn situ pozisyonda birleştirme detayları görülemeyen ahşap gemi elemanları, demonte edildikten sonra rekonstrüksiyon projelerinin hazırlanması amacıyla detaylı olarak belgelenmektedir. Batık elemanlarının her biri ayrı ayrı genel ve makro çekimlerle fotoğraflanmaktadır. Merkezdeki belgeleme çalışmasının en önemli aşaması ise her bir parçanın 3D ölçüm cihazı (FaroArm) ile bilgisayar ortamına aktarılmasıdır. Türkiye’de ilk defa ekibimiz tarafından kullanılan Faro Arm cihazı ile ahşap elemanlar üzerinde gemi yapım tekniklerinin belirlenmesinde referans olabilecek alet izleri, kesit ve plan görünüşleri, ahşap ve metal bağlantı elemanları, ahşap damarları, tahrip olmuş kısımlar cihaz ile farklı renklerde kaydedilerek Rhinoceros programı yardımıyla 3 boyutlu olarak belgelenmektedir. Döneminin teknolojisi, gemi ve teknelerin yapım teknikleri, kullanım süreleri ve daha birçok önemli verinin ipuçlarını taşıyan bu yüzeylerin detaylı incelenmesi ve değerlendirilebilmesi için bire bir çizimlerin yapılması vazgeçilemez bir basamaktır (Res. 10).
                                                 Res. 10
Konservasyon ve Restorasyon Çalışmaları
Lykos deresinin getirdiği sediment dolgusu içinde bulunan Yenikapı Batıkları sualtında kazısı yapılmış pek çok batığa oranla daha iyi korunmuş durumdadır. Ancak suya doymuş durumda olan gemi ahşaplarının konservasyon ve restorasyon uygulamaları yapılmaksızın sergileme ve depolanmaları mümkün değildir. Bin yılı aşkın süredir toprak altında olan gemi ahşapları biyolojik aktiviteden dolayı bozulmaya uğramış ve hücre yapıları zarar görmüştür. Batıkların konservasyon prosedürü gün ışığına çıkarıldıkları andan itibaren başlamaktadır. Kurumadan kaynaklanan çekme, çatlama, kırılmaların engellenmesi ve dış etkilerin minimuma indirilmesi amacıyla batıkların bulunduğu alana geçici olarak koruma çadırları kurulmaktadır. Çadır içine yerleştirilen atomize sulama sistemiyle %100 bağıl nem ortamı yaratılarak belgeleme çalışmaları esnasında ahşapların kuruması engellenmektedir. Araziden kaldırılan batıklar koruma havuzlarına taşınarak tuzdan arındırma prosedürü başlatılmakta ve bakteri mantar önleyici olarak EXOCIDE 1012 kullanılmaktadır. Parçaların bozulma dereceleri ve bozulmaya sebep olan koşullar, maksimum su içeriklerinin ölçümleri, ESEM,  XRF, XRD, ICP-MS analizleri ile belirlenmektedir. Ayrıca, gemi ahşaplarının cins-tür tayinlerinin yapılması gemilerin imal edildiği coğrafyanın belirlenebilmesi, yapım teknolojisinde geminin değişik kısımlarında hangi tür ağaçların kullanıldığının tespiti ve geminin daha sonra geçirdiği tamiratların saptanması açısından oldukça önem taşımaktadır. Bu analizler İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Ünal Akkemik tarafından gerçekleştirilmektedir. Proje kapsamında toplam 26 adet batığa ait yaklaşık 2.800 örneğin analizi tamamlanmıştır (Res. 11).  
  
 
Res. 11-12-13
 
 
Bu aşamadan sonra kimyasal ve mekanik yöntemlerle ahşaplar üzerindeki demir bileşikleri uzaklaştırılmaktadır. Kimyasal temizlik 5 %’lik di sodium EDTA ve oksalik asit karışımının 4 saatlik tampon uygulamalarıyla gerçekleştirilmektedir. Temizlik, demir lekeleri tamamen yok olana kadar tekrarlanmaktadır (Res. 12-13). 
Ahşap hücrelerine mekanik kuvvet kazandırılması ise içeriklerindeki suyun çeşitli kimyasal maddelerle yer değiştirilmesi ile mümkündür. Yenikapı batıklarına uluslararası standartlara uygun olarak PEG ve Kauramin uygulaması yapılmaktadır. Sentetik reçine türevi olan bu malzemelerin konservasyon tanklarında ahşaplara emdirilmesinden sonra kurutma işlemi gerçekleştirilerek gemi ahşaplarının tekrar bir araya getirilerek sergilenmesi mümkün olacaktır (Res. 14-15). 
Kültür mirasımızın önemli bir halkasını oluşturacak Yenikapı Batıklarının korunması ile ilgili olarak İstanbul Üniversitesi bünyesinde Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma Anabilim Dalı 2008 yılında kurulmuştur. Yenikapı Batıklarının koruma ve onarım çalışmalarının da sürdürüleceği akademik yapılanma içinde Gemi Konservasyon ve Rekonstrüksiyon Laboratuvarı hizmete alınmıştır.  
  
 
 
Res. 14-15
 
Yenikapı Batıklarının Genel Özellikleri
Yenikapı kazılarında ele geçen 36 batık, Bizans Deniz İmparatorluğu’nun deniz ulaşımındaki çeşitliliği gözler önüne sermektedir.  Bizanslı yazarlar gemileri naus, ploion, xylon, holkas, karabion gibi isimlerle tanımlamışlar, fakat ayrıntı vermemişlerdir. Yakın bölgelerle yapılan kıyı denizciliğinde, ağırlıklı olarak erzak sevkiyatı, sandalia, agraria, kondurai ismi verilen küçük yelkenliler; uzak bölgelerle yapılan ticarette strongyla ve pamphyloi adı verilen gemiler; donanmada ise dromones, khelandia, pamphyloi ve ousiaka  adı verilen ince uzun gemiler kullanılmıştır. Zamanın dondurulmuş bir kesitini sunan Theodosius Limanı’nda bulunan gemiler, Antik Çağ ve Orta Çağ gemi yapım teknolojisi ve gelişimi konusunda bilgi dağarcığımıza eşsiz katkılarda bulunmuştur.
Yenikapı Batıkları, eski gemi yapımcılığında geleneksel kaplama-temelli örneklerden, günümüzde de kullanılan iskelet-temelli inşa yöntemine kadar değişik yapım tekniklerini gözler önüne sermektedir. Zıvanalı kaplama birleştirme yöntemlerinin belirlendiği batıklardan, kaplama birleşimlerinde kavelaların kullanıldığı geçiş dönemi özellikleri taşıyan tekne ve kaplama birleşimlerinde herhangi bir elemanın kullanılmadığı iskelet-temelli olabilecek inşa yöntemlerine kadar geniş yelpazede örnekler ele geçmiştir. Aynı dönemlere tarihlenen bazı gemilerin farklı yöntemlerle inşa edilmiş olması ise yerel farklılıkların varlığına ve geçiş sürecinin lineer olarak ilerlemediğine işaret etmektedir. Yenikapı Batıkları ile ilgili bilimsel araştırmaların ilerlemesi kuşkusuz bu sürece ilişkin tartışmalara büyük katkı yaparak, daha önce bilinmeyen pek çok teknik detayı ortaya çıkaracaktır.
Yenikapı kazı alanındaki batıklar üzerinde yapılan ön çalışmalar sonucunda yük gemileri ve kadırgalar inşa özelliklerine göre, zıvana, kavela ve kenar birleştirmesiz olarak üç grupta toplanmaktadır. Zıvanalı batıklar ise kendi içinde pim kilitli olanlar ve pimsiz olanlar şeklinde ikiye ayrılmaktadır. 
Değerlendirme
Yenikapı Batıkları kültürel mirasımızın son yıllardaki en önemli halkalarından biridir. Yapılan çalışmalar uluslararası bilim çevrelerinde ve kamuoyunda büyük ilgi görmekte sonuçları merakla beklenmektedir. Farklı dönemlere tarihlenen batıkların aynı alanda bulunması Akdeniz’de ticaret ve gemi yapım teknolojisinin gelişimini kesintisiz olarak gözler önüne sermektedir. Laboratuvar donanım ve altyapı olanakları geliştirilerek yürütülen konservasyon ve restorasyon uygulamaları ile özellikle daha önceleri ihmal edilmiş organik eserlerin korunması konusunda büyük mesafe kat edilmiştir. Bilimsel sonuçları ve öneminin yanı sıra, çalışmaların tamamlanmasıyla sergilenmeye başlayacak gemilerin yurtdışındaki emsalleri gibi milyonlarca turist ve ziyaretçi çekerek kültür turizmine de önemli katkılar yapacağı kuşkusuzdur.    
Katkı Belirtme
Yenikapı Batıkları üzerinde sürdürdüğümüz çalışmalara desteklerinden ötürü İstanbul Arkeoloji Müzelerine; Müdür Zeynep Kızıltan, Müdür Yardımcısı Rahmi Asal ile Yenikapı Kazı alanı sorumlularına şükranlarımızı sunarız. Çalışmalarımıza yaptıkları katkılardan dolayı DLH İstanbul Büyükşehir Belediyesi Raylı Sistem Müdürlüğüne, Yüksel İnşaat’a ve Marmaray Bölge Müdürlüğü’ne teşekkür ederiz.
2005 yılından beri Yenikapı Batıkları Projesinde görev alan tüm ekip üyelerimizi ve öğrencilerimizi sevgi ve minnetle anıyoruz (Res. 16). 
Yenikapı Batıkları Projesi İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenmektedir. Proje No: 2294, 3907, 7381 ve 12765.
06/11/2013
4799 defa okundu

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

Ordu Cad. No. 196, 34459 Laleli / İstanbul

Tel: 0 (212) 440 00 00